اگر آن ترك شيرازى به دست آرد دل ما را * به خال هندويش بخشم سمرقند و بخارا را تصور نمىرود كه اين دو شهر عظيم و محبوب ، ولى دورافتاده از اصل خويش را ، همچون شيراز و اصفهان و كاشان و شوشتر به خود نزديك مىكرده . در كتيبه‌هاى هخامنشى و آنجا كه پادشاهان سخن از ملل تابعهء خود مىكردند ، از سرزمين‌هاى دورى ياد مىكردند كه ما جزئيات پيوستگى آنان را با حكومت مركزى درست نمىدانيم و شايد هم هرگز به درستى نيابيم ، اما آنچه مسلم است در روزگار صفويه ، ايران به مرزهاى مشخص شده در آن سنگ نبشته‌ها بسيار نزديك شد . از قندهار تا عراق عرب و از گرجستان و قفقاز تا بحرين و خليج فارس زير پرچم ايران قرار گرفت و سرحدات ما ، نه به صورت اسطوره و داستان ، بلكه به صورت دقيق و قطعى مشخص شد و اما به هر حال حد و حدود سلسلهء صفويه و چهارچوب محل توطن قوم ايرانى مشخص گرديد . يكى از متتبعين تاريخ ايران به نام والتر هينتس كتابى دربارهء صفويان و ريشه و تبار آنان نوشته و نام آن را طلوع دولت ملى نهاده است . اين عنوان هرچند كه اغراق‌آميز به نظر مىرسد و در تشكيل دولت صفوى موضوع مليت ، آن چنان كه ما امروز حس مىكنيم وجود نداشته و حتى قبايل حامى شاه اسماعيل كه بر سراسر ايران حكومت يافتند همه از صوفيان روم و شام هستند و در ميان سرداران شاه اسماعيل كمتر به عناصر ايرانى برمىخوريم ، اما چندان بىمناسبت با موضوع نيست و راهى به ديهى مىبرد ، زيرا چنان كه گفتيم در اين روزگار حكومت متمركز به وجود آمد ، وحدت مذهب صورت گرفت ، چارچوب سرزمين ايران مشخص گرديد و اين عوامل به تدريج موجب شد كه اقوام و مردم اين سرزمين بيشتر با هم خلط و آميزش يابند و به تدريج منافع مشترك و مفاهيم مشترك حاصل كنند و به مفهوم مليت نزديك شوند و به سرزمين مشخص و هموطنان معين خود اعتقاد و اعتماد يابند كه مفهوم منافع ملى و ايجاد ملت چيزى جز اين نيست . امر ديگرى كه علاوه بر اين مسائل مذكور در عصر صفويه ديده مىشود ، مهاجرت و مسافرت فراوان طبقات هنرور و دانشمند و متفكر ايرانى از شاعر و نقاش و طبيب و حكيم و مورخ است به خارج از ايران و بيشتر به هند و كمتر به عثمانى . بحث دربارهء علت اين مهاجرت‌ها طولانى خواهد بود و مجملا يا تحصيل نان بوده يا تأمين جان و خلاصه يا براى تحصيل مال و منال و مقام در دربار گوركانيان بوده يا فرار از فشار متعصبان و متحجران كه داستانش دراز است .